Pokazywanie postów oznaczonych etykietą ciekawostki. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą ciekawostki. Pokaż wszystkie posty

wtorek, 28 kwietnia 2026

Karol Brzostowski

 
Karol Brzostowski

Hrabia Karol Brzostowski (ur. 11 lutego 1796 w Michaliszkach, zm. 25 lipca 1854 w Paryżu) – reformator społeczny, właściciel ziemski, twórca Rzeczypospolitej Sztabińskiej, producent maszyn rolniczych oraz konstruktor mechanicznej dojarki pedałowej i młocarni-sieczkarni.
Dobra sztabińskie liczące 12.831 ha - zadłużone ponad stan ich faktycznej wartości - składały się z wielkich przestrzeni bagien, moczarów nadbiebrzańskich, lichych gruntów oraz przetrzebionych ze starodrzewu lasów. W należących do dóbr 27 wioskach i kilku osadach leśnych żyło około 3700 poddanych Polaków, Białorusinów, Rosjan staroobrzędowców oraz trochę Żydów. Ludność ta wegetowała w nędzy i ciemnocie, prymitywnie gospodarząc na części pańskiej ziemi, z której od lat nie płaciła podatków. Swą Rzeczpospolitą Sztabińską budował Karol Brzostowski przez 35 lat, dając dowody poświęcenia, pracowitości, konsekwencji działania, przedsiębiorczości, talentów organizacyjnych i wynalazczych.
Jako reformator zniósł pańszczyznę, oddając chłopom ziemię w dzierżawę za czynsz; utworzył fundusz z przeznaczeniem na zapomogi, opiekę lekarską (z bezpłatną opieką nad ludźmi starszymi) i utrzymanie szkoły; założył kasę oszczędności i kasę pożyczkową; zaprowadził równouprawnienie ludzi pracy różnych wyznań i narodowości; skutecznie zwalczał pijaństwo; w 1854 roku uwłaszczył chłopów i nadał im ziemię. W zakresie gospodarstwa wiejskiego: w 1823 roku pioniersko wprowadził płodozmian czteropolowy z uwzględnieniem hodowli ziemniaków; zaprowadził uprawę szeregu roślin pastewnych i przemysłowych, jak chmielu i kapusty; zmechanizował prace rolnicze i hodowlane; po raz pierwszy w Europie zastosował mechaniczne dojarki i kopaczki do ziemniaków własnej produkcji.
W Hucie Sztabińskiej produkowano rozliczne maszyny i narzędzia rolnicze, m.in. dojarki, kopaczki, żniwiarki, młockarki czyszczące zboże, automatyczne obierarki ziemniaków, a także automaty do rozlewania trunków i kapslowania butelek. Sztabiński browar produkował, jako pierwszy w kraju, spirytus i wódki z buraków cukrowych, uprawianych w Cisowie. W zakresie organizacji zarządzania Brzostowski po raz pierwszy w Polsce zaprowadził podwójną rachunkowość (tzw. buchalterię włoską).
Jego oficjaliści i terminatorzy przechodzili obowiązkowy kurs pisania i rachunkowości. Zastosował system rocznych premii, wynagrodzeń za wysługę lat i bezpłatną stołówkę dla najlepszych specjalistów.
Jako pierwszy w kraju zaprowadził w 1845 roku łączność telegraficzną (między Cisowem, a biurem Huty Sztabińskiej).


piątek, 7 listopada 2025

Zmiatacz ulic

Jednokonny zmiatacz do wybrukowanej ulicy i szosy. "Inżenierja 
i Budownictwo Cywilne, Przemysłowe i Rolnicze", R. 5, nr. 14, 16 lipca 1883.

Gra w Kardynały

Gra w Kardynały.
Wygenerował Copilot. 


Kardynały
Encyklopedia Staropolska Zygmunta Glogera

Gra w drewienka jednostajnej długości, odmiennie tylko wyrabiane i różną wartość mające. Kardynał na przykład równy był 60 punktom, król 40, hetman czyli buława, belek 4 większych po 20 punktów, 8 mniejszych po 12, piłek 2 po 10, szabel 2 po 8, spisy 2 po 6, łopaty 2 po 3, chłopków 24 po 1. Skupiwszy je w ręku, lekko spuszczano na kupkę. Ten co był na ręku, piórkiem zakrzywionym tak  podnosić musiał rozmaicie wsparte drewienka, żeby żadne inne nie drgnęło, bo w takim razie tracił prawo brać więcej, a po nowemu rzuceniu drewienek zaczynał jako drugi, i tak dalej, aż pokąd nie rozebrali wszystkie. Wówczas obliczano, kto ma więcej”.
------------------------------------
Jakby ktoś jeszcze nie załapał - dzisiaj ta stara, polska gra nazywa się "Bierki".

piątek, 31 października 2025

Lwowski nagrobek Katarzyny Jabłonowskiej

Lwów - katedra łacińska Wniebowzięcia NMP – nagrobek
Katarzyny z Ossolińskich Jabłonowskiej (1806).
Fot. J. Jaworski (1912).
 

sobota, 18 października 2025

Pompy

 

Pompa bezciśnieniowa z zastosowaniem "śruby Archimedesa".

Pompa do czerpania wody ze zbiornika. 

Grafiki z "Recueil des planches du dictionnaire encyclopédique de l'art aratoire et du jardinage" (1802).

sobota, 4 października 2025

Litwacy

Car Aleksander III Romanow - jego polityka zintensyfikowało 
na ziemiach polskich osadnictwo rosyjskich Żydów ("litwaków").

Litwacy

Pomysł był iście diabelski. Pozbyć się niechcianej grupy, „podrzucając” ją przy okazji Polakom, aby rozpalić konflikty, które odciągnęłyby ich od „knucia” przeciwko imperium (albo przynajmniej ograniczyły ich aktywność w tej materii). Niestety, częściowo udało się …..
Strefy osiedlenia hamujące napływ polskich Żydów na ziemie imperium rosyjskiego po raz pierwszy uchwaliła caryca Katarzyna II, która w grudniu 1791 roku wypędziła z Rosji wszystkich Żydów na ziemie zaboru polskiego. Dodatkowo zabroniono im tam osiedlania się w miastach. Ukaz częściowo cofnął Aleksander I, otwierając miasta na wschodniej Białorusi i Ukrainie dla bogatych kupców i wojskowych pochodzenia żydowskiego. Od 1862 roku w Królestwie Polskim Żydzi zyskali dzięki staraniom Aleksandra Wielopolskiego częściowe równouprawnienie. Trudno więc dziwić się, że gdy w 1868 roku zniesiono ograniczenia w przemieszczaniu się ludności żydowskiej między „kongresówką” i resztą imperium upośledzeni polityczni i społecznie rosyjscy Żydzi gremialnie ruszyli na zachód. Nasilenie tej migracji przyniosły zmiany w wewnętrznej polityce Rosji pod koniec stulecia. Gwałtowną eksplozję rosyjskiego antysemityzmu spowodował skuteczny zamach na cara Aleksandra II (13 marca 1881 r.). Chociaż dokonał go Polak Ignacy Hryniewiecki, to opinia publiczna oskarżyła o współudział Żydów. Doprowadziło to na początku lat 90-tych do wypędzenia do Żydów z Petersburga, Moskwy, północnej Białorusi i Litwy. Tym razem za granicę strefy osiedlenia uznano wschodnią granicę Królestwa Polskiego.
Żydów przesiedlonych w ten sposób na ziemie polskie nazywano powszechnie, choć cokolwiek nieprecyzyjnie, litwakami. Ich pierwsza fala liczyła około 70-tysięcy rodzin. Druga, jeszcze większa przybyła w latach 1905 – 1907 . W sumie było to ponad 600 tysięcy osób. Osiedlali się najchętniej we wielkich ośrodkach miejskich i przemysłowych (szczególnie Łódź i Warszawa).
O ile napływ litwaków miał pozytywny wpływ na gospodarkę Królestwa (było wśród nich wielu ludzi nowocześnie wykształconych i bogatych), to przyniósł fatalne skutki dla stosunków polsko – żydowskich. Litwacy w większości byli już zasymilowani do kultury rosyjskiej. Nie znali polskiego i posługiwali się rosyjskim (ew. litewskim jidysz). Nie utożsamiali się z kulturą i historią Rzeczypospolitej. Dzięki swojej liczebności oraz sile ekonomicznej (wynikającej po części ze znajomości języka rosyjskiego oraz rynków cesarstwa), z czasem praktycznie zdominowali liberalną część polskich Żydów. Przyczyniła się do tego również polityka carskiej administracji, aktywnie wspierającej zrusyfikowanych litwaków wobec asymilujących się „starych” Żydów.
Litwacy zwalczali podjęte przez polskich Żydów na początku XIX wieku dzieło asymilacji, odcinając się od polskich dążeń narodowych i propagując wśród szerokich mas żydowskich de facto prorosyjski separatyzm. Zrujnowali w ten sposób proces, który również dla nich samych mógł być wielką szansą. Tragicznym paradoksem tej historii jest to, że litwacy uciekając przez represyjnością oficjalnej polityki w rosyjskich guberniach imperium sami (świadomie lub nie, ale jednak) stali się jej narzędziem przeciwko Polakom. Zgodnie z dążeniami imperialnej administracji zadziałała stara jak historia cywilizacji zasada „dziel i rządź”. Polacy od początku traktowali litwaków niechętnie postrzegając, nie bez racji, jako narzędzie polityki rusyfikacyjnej. Osadnictwo rosyjskich Żydów mocno ograniczało polskie wpływy polityczne i gospodarcze, w oczywisty sposób osłabiając opór przeciwko zaborcy. Gdyby Polska istniała jako niezależne państwo na całości swoich ziem to litwaków zasymilowano by prędzej czy później. Mały rosyjski protektorat, jakim była „kongresówka”, po prostu nie miał potencjału, aby poradzić sobie z takim problemem. Dlatego duże skupiska ludności separującej się od polskich dążeń narodowych, a powstające na ziemiach polskich jako skutek imperialnej polityki, były iskrą rozpalającą konflikty, które dotąd tliły się gdzieś na politycznym marginesie. Skutki były fatalne, a ich dziedzictwo wlecze się za nami do tej pory.
Litwackie osadnictwo rozpaliło również konflikt między samymi Żydami. Przede wszystkim negatywnie przyjęli ich żydowscy ortodoksi. Kiedy w odrodzonej Polsce ponownie znalazły się społeczności małopolskich chasydów wybuchła niemal wojna religijna między obiema społecznościami („Wilno vs Ukraina”). Chasydzi nazywali litwaków „szajgecami” (co w tym kontekście oznaczało „nierozsądnych młodzieńców”) zarzucając ich religijności intelektualny scholastycyzm. Z kolei wykształceni litwacy odpłacali „ciemnym” chasydom pogardą, oskarżając ich o prymitywizm i zabobony. Zajadłość tego sporu była taka, że obie strony nie potrafiły porozumieć się aż do tragicznego końca. Opozycją wobec litwaków byli również Żydzi „reformowani”, postrzegający swoich zrusyfikowanych pobratymców jako konkurencję gospodarczą i przeciwników w dążeniu do asymilacji i związania polskich Żydów z polskimi ruchami niepodległościowymi.
Konflikty rozpętane przez osadnictwo litwaków to tylko jeden z długiej listy fatalnych skutków utraty własnej państwowości i zaborów. Z ich dziedzictwem nigdy nie poradziła sobie II Rzeczpospolita, jako państwo zbyt słabe ekonomicznie, politycznie, a ponad wszystko zbyt krótko istniejące. Wszystko zakończyła tragedia II wojny światowej.

piątek, 3 października 2025

Z Ziemi Sieradzkiej

Z Ziemi Sieradzkiej. Stary ciapa z Mnichowa. 
Mal. F. Piekarski (ok. 1910).

Z Ziemi Sieradzkiej - druhny weselne. 
Mal. F. Piekarski (ok. 1910).

Z Ziemi Sieradzkiej - dziewczynka z książką. 
Mal. F. Łubieński (ok. 1911).

Z Ziemi Sieradzkiej. Mała gosposia. 
Mal. F. Piekarski (ok. 1910).

środa, 1 października 2025

Przepisy z "Uniwersalnej Książki Kucharskiej"






Przepisy z "Uniwersalna książka kucharska : z illustracyami i kolorowemi tablicami : przeszło 2100 skromnych i wytwornych przepisów gospodarskich i kuchennych z uwzględnieniem niezbędnych warunków odpowiedniej dyety codziennej, hygieny oraz kuchni jarskiej" 1910. Autor Maria Ochorowicz - Monatowa.

wtorek, 30 września 2025

Tajna Policja Królestwa Polskiego (1815-30)



Nikołaj Nowosilcow (1761-1838), rosyjski polityk i urzędnik, faktyczny nadzorca służb porządkowych Królestwa Polskiego, niestrudzony tropiciel polskich konspiracji – rzeczywistych i zmyślonych.
Źródło

Tajna Policja Królestwa Polskiego (1815-30)

Oprócz Korpusu Żandarmerii i warszawskiej Policji Miejskiej istniała w Królestwie Polskim jeszcze jedna formacja – tajna policja polityczna. Jej działalność miała fatalny wpływ na wewnętrzną sytuację w państwie, katastrofalnie pogarszała społeczny odbiór żandarmerii i policji oraz wprost przyczyniła się do wybuchu Powstania Listopadowego.
Polityczne nastroje w Królestwie Polskim były wprost zależne od polityki władz carskich wobec tej polskiej autonomii w składzie Imperium Rosyjskiego. W pierwszych latach wyglądało to nawet nieźle. Bardzo liberalna Konstytucja, własne wojsko, skarb i parlament dawały nadzieję na przyszłość. Mówiło się też o zwrocie „Ziem Zabranych” co zdawała się potwierdzać kulturowa autonomia Polaków na Litwie oraz istnienie tam de facto polskiego korpusu wojska. Niestety szybko zaczęło się zmieniać na gorsze. Niemieckie wpływy we władzach carskich stopniowo przeważyły i autonomia Królestwa Polskiego była coraz mocniej ograniczana. To oczywiście pogarszało nastroje wśród opinii publicznej, która w odróżnieniu od rosyjskich standardów miała w zwyczaju żywo reagować na posunięcia władz. Zgodnie z imperialną praktyką owe nastroje miała kontrolować policja polityczna Wyższa Tajna Wojskowa Policja. Powołano ją w 1815 roku z inicjatywy Mikołaja Nowosilcowa. Był to rosyjski dyplomata i urzędnik, członek powołanego przez cara Aleksandra I Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego. Pierwszym dowódcą tajnej policji był Konstanty van der Noot – z pochodzenia Holender, były funkcjonariusz francuskiej tajnej policji, major polskiego Sztabu Generalnego oraz dowódca eskorty wielkiego księcia Konstantego. Wśród jego współpracowników wybijali się: Mateusz Schley, oraz były fryzjer króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i stary agent rosyjskiego wywiadu Tobiasz Macrott i jego syn Henryk. Od 1818 roku dowództwo tajnej policji przejął Jerzy Kempen, którego po kilku lata zastąpił Schley. Oczywiście łatwo zauważyć szczególną cechę funkcjonariuszy tej formacji – ich etniczną obcość. To też była stała praktyka rosyjskiej polityki. Do takich służb celowo wybierano albo naturalizowanych cudzoziemców, albo przedstawicieli mniejszości etnicznych. Chodziło o to, by czuli się bardziej związani z tym, czemu służyli niż ze społeczeństwem. Formacji służyła sieć aktywnych donosicieli i tzw. obserwatorów. Po wybuchu Powstania Listopadowego ujawniono ich listę – obejmowała 117 nazwisk. WTWP szybko stała się narzędziem terroru i zwalczania środowisk patriotycznych i coraz liczniejszych konspiracji. Jej funkcjonariusze i donosiciele doprowadzili min. do rozbicia w 1822 roku Towarzystwa Patriotycznego oraz aresztowania jego przywódców z majorem Walerianem Łukasińskim na czele. Tajną policję jawnie oskarżano o łamanie porządku konstytucyjnego oraz o nadużycia kryminalne. Niestety nadzorcy Królestwa Polskiego widzieli w tej formacji skuteczne narzędzie pacyfikacji nastrojów społecznych przez co ignorowali doniesienia o jej patologiach. Przykładem skutków takiej „ślepoty” może być działalność jednego z najsłynniejszych agentów Josela (Józefa) Mośka Birnbauma (1798-1831). Był to syn warszawskiego szynkarza oraz właściciel składu win na Nowym Świecie. Na służbę rosyjską poszedł już w 1813. Początkowo zajmował się śledzeniem rosyjskich dezerterów oraz nadzorował spław wiślany i nielegalny handel alkoholem, tabaką oraz tytoniem. Około 1817 roku został przyjęty do warszawskiej policji municypalnej. Szybko dał się poznać jako bardzo sprawny śledczy i donosiciel. Zdobył zaufanie generała Aleksandra Rożnieckiego, który od 1822 roku często wysyłał go - nieoficjalnie - na zagraniczne misje szpiegowskie. Prowadził również „kantor służących”, czyli biuro pośrednictwa pracy, które jednak szybko zmienił w ośrodek agentury. Jego zadaniem była infiltracja środowisk studenckich i konspiracji niepodległościowych. Dalej zajmował się też sprawami gospodarczymi, w których dopuszczał się wielu nadużyć. Często prowadził dochodzenia bez wiedzy przełożonych. Znany był z brutalnego traktowania zatrzymanych. Jako nadzorca więzienia śledczego brał łapówki za zwalnianie osadzonych. Ze szczególną zaciekłością dręczył kupców żydowskich i to na skutek ich donosów został w 1823 roku oskarżony o liczne przestępstwa. Pierwsze dochodzenie umorzono, ale rok później stanął jednak przed sądem. Akta jego sprawy obejmowały aż 105 tomów. Proces przedłużał się na skutek intryg protektorów Birnbauma. Sprawiedliwości jednak nie uszedł. W czasie Powstania Listopadowego, podczas rozruchów w nocy 15 sierpnia 1831 roku, tłum wyciągnął Birnbauma z więzienia i powiesił na latarni.
Działalność tajnej policji przez nadgorliwość i demoralizację jej dowódców niczego nie rozwiązywała, za to skutecznie zaogniała wszystko, czego się tknęła. Jej terror skutecznie podgrzewał nastroje społeczne i wzmagał ruchy patriotyczne, dążące coraz mocniej do zbrojnej walki o wolność. Co gorsza tajniacy skutecznie rujnowali morale i społeczny obraz żandarmerii oraz miejskich policjantów. Upadek powstania zakończył historię tych formacji. Zostały one teraz zastąpione czysto rosyjskimi służbami. O policjach w poszczególnych zaborach przeczytacie w następnych odcinkach.

sobota, 27 września 2025

Policja w Księstwie Warszawskim

Wachmistrz żandarmerii Księstwa Warszawskiego (1812). 
Mal. J. Chełmiński. 

Policja w Księstwie Warszawskim

Utworzone w 1807 roku Księstwo Warszawskie było namiastką suwerennego państwa ze wszystkimi jego atrybutami – rządem, parlamentem, armią, szkolnictwem i walutą. Posiadało też własną Policję, zorganizowaną na wzór tej z ostatnich lat I Rzeczypospolitej. Jej Ministerium Policji było „superresortem” zajmującym się praktycznie wszystkim co wiązało się z bezpieczeństwem państwa i porządkiem publicznym. Zakres działań był więc bardzo szeroki – zabezpieczenie wolności, własności, spokoju i „wygody” ludności, ochrona urządzeń i własności publicznej, więziennictwo, cenzura prasy, śledzenie i kierowanie do robót publicznych osób podejrzanych, włóczęgów i żebraków, ochrona przeciwpożarowa, zapobieganie epidemiom, nadzór nad drogami i higieną w miastach oraz zapobieganie różnego rodzaju fałszerstwom. Część tych kompetencji zazębiała się z uprawnieniami Ministerium Spraw Wewnętrznych i to nawet po międzyresortowej umowie z 1810 roku. Prowadziło to niestety do licznych nieporozumień i konfliktów. Pierwszym Ministrem Policji w Księstwie Warszawskim został Aleksander hrabia Potocki (1756-1812). Nie był nowy w tym resorcie. Od 1790 roku był członkiem Komisji Porządkowej Cywilno Wojskowej Województwa Krakowskiego dla powiatów ksiąskiego i lelowskiego. Dwa lata później został komisarzem „ze stanu rycerskiego” Komisji Policji Obojga Narodów. Był patriotą. Zdecydowanie sprzeciwiał się Konfederacji Targowickiej i uczestniczył w Powstaniu Kościuszkowskim. Wszedł w skład Sądu Najwyższego Kryminalnego Koronnego, który skazał na śmierć przywódców Targowicy. W Księstwie Warszawskim został najpierw Dyrektorem Policji w Komisji Rządzącej (15 stycznia 1807) a od 15 października pełnił urząd Ministra Policji. Działał również w Izbie Edukacyjnej (ówczesne Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego). Dwa lata później w uznaniu zasług minister Potocki został udekorowany Orderem Świętego Stanisława oraz Orderem Orła Białego. Niestety 24 listopada 1811 roku musiał złożyć dymisję za publiczną krytykę polityki francuskiej. Został później senatorem – wojewodą z wysoką dożywotnią rentą. Ministerium po Potockim przejął Ignacy Sobolewski (1770 – 1846). Pod koniec I Rzeczypospolitej działał w dyplomacji. W grudniu 1806 wszedł w skład Izby Najwyższej Wojennej i Administracji, utworzonej po wejściu Francuzów do Warszawy. Od 1807 roku był sekretarzem Rady Stanu Księstwa Warszawskiego. 24 listopada 1811 został Ministrem Policji. Urząd pełnił do maja 1813 roku.
Obaj ministrowie pracowali w bardzo ciężkich warunkach. W malutkim i stale zagrożonym przez sąsiadów państwie Policję formowano praktycznie od podstaw. Ogromnym problemem był stały niedostatek funduszy. W 1809 roku polscy policjanci musieli też mierzyć się z chaosem wojny polsko – austriackiej a w 1812 z katastrofalnymi skutkami wojny z Rosją. Przyszło im więc służyć w warunkach niewyobrażalnych ze współczesnej perspektywy.
Policjanci Księstwa byli w zasadzie urzędnikami. Do wszystkich zadań które obecnie kojarzymy z pracą policyjną potrzebowali zewnętrznej pomocy. Wsparciem dla Policji miał być Korpus Żandarmerii. Niestety bezwzględne pierwszeństwo potrzeb armii sprawiło, że żandarmerię sformowano dopiero w 1812 roku, już po wkroczeniu na Litwę. W cesarskim rozkazie z 1 lipca 1812 roku określono zadania żandarmerii – „Art. 13. Żandarmerya odbywać będzie służbę policyjną, dodawać będzie pomoc władzom cywilnym, aresztować zbiegów, włóczęgów i maruderów do jakiejkolwiekbądź armii należących...”. W listopadzie tego roku rozpoczęto również formowania żandarmerii w koronnych departamentach Księstwa. Nie miała ona centralnego dowództwa i dzieliła się na samodzielne jednostki działające w poszczególnych departamentach. Przyjmowano do nowej formacji wyłącznie ochotników w wieku 30-40 lat. Musieli być niekarani i pierwszeństwo przyznawano umiejącym czytać i pisać oraz znającym języki obce (!). Ponieważ żandarmi podlegali władzom cywilnym nie płacono im wojskowego żołdu. Z magazynów państwowych wydawano im żywność i furaż. Mieli też prawo do nagród, które wypłacano z „egzekutywnego” (np. ze zdobyczy odebranej złoczyńcom). Niestety był to już schyłek istnienia Księstwa Warszawskiego, więc żandarmeria miała bardzo niskie stany. W szczytowym okresie służyło w niej nie więcej jak 160 funkcjonariuszy.
Realną pomoc dla Policji stanowiła Gwardia Narodowa. Była to pomocnicza formacja wojskowa (głównie piesza) typu milicyjnego. Była nieporównywalnie silniejsza od żandarmerii. W samym tylko departamencie poznańskim szacowano ją na ponad 12 tysięcy żołnierzy. Oficjalnie Gwardia Narodowa podlegała Ministerstwu Spraw Wewnętrznych lub w razie wojny Ministerstwu Wojny. W praktyce w czasie pokoju Policja wielokrotnie odwoływała się do pomocy Gwardii. Wobec sprzeczności kompetencyjnych prowadziło to do niezliczonych sporów z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych. Trzeba jednak przyznać, że Gwardia Narodowa dzięki wojskowej organizacji i dyscyplinie bardzo dobrze sprawdzała się jako siła pomocnicza wobec właściwej Policji.
Mimo wielkich problemów organizacyjnych, zaopatrzeniowych i finansowych, pozostająca wiecznie w cieniu armii Policja Księstwa Warszawskiego wypełniała ogrom swoich zadań z pełnym poświęceniem. Istniała bardzo krótko, ale jej działalność jest dzisiaj jednym z rozdziałów dziedzictwa współczesnej Policji Państwowej.
Po upadku Księstwa Warszawskiego ostoją polskiej państwowości stało się Królestwo Polskie (zwane Kongresowym). O jego Policji przeczytacie w następnym odcinku.

wtorek, 23 września 2025

Czartoryscy w kostiumach kmieci

Książęta Czartoryscy w kostiumach Kmieci" [Portret rodziny Czartoryskich - trzy kobiety i trzech mężczyzn w strojach włościan]. Fotografia wydana "Na korzyść Szkoły Polskiej Przygotowawczo Wojskowej w Paryżu. Fot. ok. 1860 - 1875.

Milicja Wolnego Miasta Krakowa 1815-1836

Milicja Wolnego Miasta Krakowa (1815-1836). 
Od lewej; fizylier, żandarm konny, oficer w ubiorze 
służbowym, milicjant pieszy. Mal. A. Trzeszczkowski.

Milicja Wolnego Miasta Krakowa (1815-1836). 
Od lewej: grenadier, oficer w ubiorze wyjściowym, 
muzykant w ubiorze służbowym, tamburmajor w ubiorze służbowym. 
Mal. A. Trzeszczkowski.

niedziela, 21 września 2025

Majówka

Majówka na Bielanach pod Warszawą. 
Fot. K. Brandel (ok. 1885).

Majówka w lesie - towarzystwo w dorożce. Fot. ok. 1895.

sobota, 13 września 2025

Warszawskie kanały

Zwiedzanie kanałów przez Komisję Techniczną pod przewodnictwem 
naczelnego inżyniera Alfonsa Grotowskiego. Mal. K. Pillati.

Wesele Sapiehy

Portret zbiorowy gości weselnych przed pałacem w Przeworsku 
w dniu ślubu Eustachego Sapiehy z Teresą Lubomirską. 
Fot. E. Trzemeski (1909).

Franciszek Patka - Czepiec z "Wesela"

 

Franciszek Ptak.
Fot. J. Sebald.

Franciszek Ptak (ur. 30 sierpnia 1859 w Bieńczycach, zm. 29 lipca 1936 w Krakowie) – polski chłop, karczmarz, działacz ruchu ludowego, członek Polskiego Stronnictwa Ludowego, wydawca, poseł na galicyjski Sejm Krajowy (1908–1913).
Franciszek Ptak był właścicielem karczmy w Bieńczycach. Od lat 90. XIX wieku działał w ruchu ludowym. Był członkiem Stronnictwa Ludowego. Pełnił różne funkcje w lokalnych strukturach Stronnictwa Ludowego i wydawał czasopisma, które następnie rozprowadzał w swojej karczmie. Kilkakrotnie kandydował na posła do Sejmu Krajowego Galicji. W 1908 roku uzyskał mandat z gmin wiejskich powiatu krakowskiego. Jego porażka kilka lat wcześniej w wyborach do austriackiej Rady Państwa znalazła odbicie w jednym z dialogów Wesela Stanisława Wyspiańskiego (w pierwszym akcie, gdy Gospodarz pyta: Toście Ptaka wybierali?). Franciszek Ptak wraz z żoną Marcjanną był obecny na premierze Wesela w 1901 roku. Według Tadeusza Boya-Żeleńskiego Franciszek Ptak był w pewnym stopniu prototypem postaci Czepca z Wesela.
Był znany ze swojej charakterności, wielkiej postury i wystawności. Wincenty Witos wspominał, że był to „mężczyzna któremu z twarzy biła zarówno duma, zadowolenie, pewność siebie, jak i lekceważenie dla otoczenia”, oraz że był nielubiany przez innych chłopów z okolicy, którzy „nie mogli znieść panoszącego się dorobkiewicza”. Przyjaźnił się z artystami, m.in. Włodzimierzem Tetmajerem. Angażował się społecznie, współfinansował inwestycje w obiekty użyteczności publicznej, takie jak Dom „Sokoła” i szkoła w Bieńczycach czy krakowski Szpital Bonifratrów. Był zaangażowany w Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Bieńczycach. Od 1907 zasiadał w Radzie Naczelnej PSL. Po rozłamie stronnictwa był członkiem kolejno PSL – Lewica (1913–1924) i PSL „Piast” (1924–1931).

niedziela, 20 kwietnia 2025

Zabijanie grajka

Zabijanie grajka. 
Rys. M. E. Andriolli.

"W niektórych siołach powiatu inowrocławskiego, na przykład w Tucznie, jest zwyczaj w ostatni wtorek (zapustny) o północy "zabijanie grajka". Biesiadnicy wywożą przygrywającego sobie wiejskiego maestra na taczce z karczmy; jeden z idący obok niesie kota, drugi garnek popiołu. Na miedzy ciskają garnek z popiołem o grajka, i wypuszczają kota, który umykając ma oznaczać uchodzącą duszę z zabitego muzykanta, wśród tumanu popiołu".
("Rok polski w życiu, tradycji i pieśni", Zygmunt Gloger, Warszawa 1900 r). 

niedziela, 12 stycznia 2025

Karol Stanisław Olszewski


Karol Stanisław Olszewski (ur. 29 stycznia 1846 w Broniszowie Tarnowskim, zm. 24 marca 1915 w Krakowie) – polski fizyk i chemik, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, pionier kriogeniki, wraz z Zygmuntem Wróblewskim współautor skroplenia powietrza, tlenu, azotu i tlenku węgla, a także wyznaczenia wartości krytycznych tych gazów oraz wielu innych. Wynalazca kaskadowej metody skraplania gazów.
Był synem Jana (ziemianina, zabitego wkrótce po narodzinach Karola podczas rzezi galicyjskiej) i Anny ze Zwolińskich. Absolwent I C.K. Gimnazjum w Tarnowie. Studiował chemię i fizykę na Uniwersytecie Jagiellońskim (1866–1872), później kształcił się w Heidelbergu. Po powrocie do Krakowa został docentem, od 1876 był profesorem; kierował Katedrą Chemii Ogólnej, następnie Katedrą Chemii Nieorganicznej. Od 1888 był członkiem korespondentem, od 1896 członkiem rzeczywistym Akademii Umiejętności w Krakowie. Był także członkiem czeskiej Akademii Umiejętności w Pradze, członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Przyrodniczego im. Mikołaja Kopernika oraz członkiem innych stowarzyszeń naukowych polskich i zagranicznych. Otrzymał tytuł c. k. radcy dworu.
Wraz z Zygmuntem Wróblewskim dokonał 5 kwietnia 1883 (według innych źródeł 29 marca) pierwszego na świecie skroplenia tlenu, zaś 13 kwietnia 1883 azotu. Później obaj uczeni zestalili także dwutlenek węgla i metanol. Użyli do tego celu kaskadowej metody skraplania gazów pod zmniejszonym ciśnieniem, w której kolejne skroplone i wrzące gazy obniżały temperaturę dla kolejnych skropleń w niższych temperaturach. W 1895 skroplił i zestalił argon. Dzięki badaniom obu uczonych Kraków był w owym czasie jednym z niewielu ośrodków europejskich, w których osiągano temperatury poniżej –100 stopni. Początkowo osiągali oni temperaturę –105 stopni Celsjusza, a po udoskonaleniu aparatury zwiększyli zakres uzyskiwanych temperatur do –160 stopni.
Karol Olszewski był pierwszą osobą w Polsce, które wykonała zdjęcie rentgenowskie. Odkrycie „promieni X” przez Wilhelma Röntgena było szeroko komentowane w prasie codziennej. Wiedeński dziennik „Die Presse” opisał je 5 stycznia 1896 i była to pierwsza informacja na ten temat, która dotarła do Krakowa. Na podstawie doniesień prasowych Olszewski wraz ze swoimi asystentami, Tadeuszem Estreicherem i Edwardem Drozdowskim, skonstruował w Zakładzie Chemicznym UJ własny, prymitywny generator promieni rentgenowskich i w dniach 8–20 stycznia przeprowadził szereg eksperymentów, uzyskując zdjęcia różnych przedmiotów. Pierwszym obrazem o dobrej jakości było zdjęcie mosiężnej jaszczurki; udało się też wykonać zdjęcie dłoni T. Estreichera. Wkrótce potem, w lutym 1896 r. Olszewski wykonał pierwsze w Polsce zdjęcie rentgenowskie do celów medycznych – na prośbę prof. Alfreda Obalińskiego, krakowskiego chirurga, uzyskał obraz uszkodzonego stawu łokciowego, co pozwoliło lekarzowi na postawienie prawidłowej diagnozy.
Cieszył się bardzo dużym uznaniem w międzynarodowym środowisku naukowym. Uznawany był za jeden z największych na świecie autorytetów w dziedzinie skraplania gazów. Przed uzyskaniem nagrody Nobla angielski uczony William Ramsay wysłał mu próbkę helu oraz 30 mg nowo odkrytego przez siebie argonu z prośbą o ich skroplenie. Właściwości tych skroplonych przez polskiego naukowca gazów w następnym roku zbadane zostały przez Królewskie Towarzystwo Naukowe w Londynie.

Wiejskie wozy

 

Wóz fornalski. "Praktyczna mechanika rolnicza w zastosowaniu 
do potrzeb ziemian polskich", H. Cegielski 1863.

Wóz frachtowy. "Praktyczna mechanika rolnicza w zastosowaniu 
do potrzeb ziemian polskich", H. Cegielski 1863.